"ΤΥΧΙΚΟΣ" -- ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ-ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2012

Με το φως της Γραφής

«Ο δίκαιος δούλος μου»

Συνεχίζουμε την αναφορά μας στο πρόσφατο βιβλίο του ραβίνου της Λάρισας κ. Ηλία Σαμπετάι, με τίτλο «Ιουδαϊσμός, Το πιστεύω – Οι πηγές», και όπως προαναγγείλαμε στο προηγούμενο τεύχος, αυτή τη φορά θα αναφερθούμε στο περίφημο κεφάλαιο 53/νγ του Ησαΐα, που για τους Ιουδαίους αποτελεί μέγα πρόβλημα (και σκάνδαλο) καθώς είναι από τις σημαντικότερες προφητείες για την έλευση του Μεσσία.1

Γράφει λοιπόν ο κ. Σαμπετάι:

«Κάνοντας ένα άλμα πάνω από μερικές δεκάδες κεφάλαια, θα αναφερθούμε σ’ ένα ακόμη Χριστολογικό επιχείρημα. Διαβάζουμε για τον ελευθερωτή της Σιών, άνθρωπο του Θεού, τον: «δούλο Μου – αβντί»! 875 Όλο το πεντηκοστό τρίτο κεφάλαιο αφιερώνεται στην περιγραφή της αποκατάστασης του αφοσιωμένου δούλου. Επί δέκα εννιά αιώνες Χριστιανοί θεολόγοι υποστηρίζουν ότι εδώ προαναγγέλλεται και περιγράφεται η έλευση του ιδρυτή του Χριστιανισμού- Μια ψύχραιμη ανάγνωση του κειμένου αποκαλύπτει αβίαστα πως, ο Προφήτης εδώ μιλάει για το λαό Ισραήλ, που προσωποποιεί ως ‘δούλο του Θεού’. Μιλάει για ιστορικά γεγονότα του παρελθόντος,876 και περιγράφει το τέλος της ταλαιπωρίας του λαού, του «δούλου του Θεού», με την λύτρωση του από την Βαβυλωνιακή εξορία!»

Ο ισχυρισμός αυτός του ραβίνου δεν είναι σωστός επειδή αφενός δεν ταιριάζει με την ιστορία, κυρίως όμως δεν μπορεί να σταθεί με το ίδιο το κείμενο του 53/νγ κεφαλαίου της προφητείας του Ησαΐα, που καλό είναι ο αναγνώστης να διαβάσει προσεκτικά καθώς θα παρακολουθεί τα σχόλιά μας.

Οι ίδιοι οι Ιουδαίοι παραδέχονται ότι το κεφάλαιο αυτό έχει αποσιωπηθεί «στην Ιουδαϊκή παράδοση, επειδή είναι σημαντικό στους Χριστιανούς που πιστεύουν ότι είναι μία προφητική αναφορά στον Ιησού» [Interestingly, Jewish tradition has often tried to distance itself from this passage because of its importance to Christians, who believe it to be a prophetic allusion to Jesus].2

Επίσης ουδέποτε διαβάζεται στη Συναγωγή, καθώς τα κεφάλαια 52-53/νβ-νγ, απουσιάζουν εντελώς από τα κατ’ έτος αναγνώσματα (haftara, haftarot).3 Είτε σκόπιμα είτε ακούσια, αυτό προφανώς δεν βοηθάει τον ειλικρινή πιστό να μάθει την αλήθεια χωρίς προσωπική του μελέτη^ αντίθετα τον αποπροσανατολίζει και τον απομακρύνει από αυτήν.

Είναι ενδιαφέρον να γνωρίζουμε ότι ο Ησαΐας ήταν άτομο υψηλής καταγωγής και συγγενής των ανακτόρων. Αυτό εξηγεί πώς η γλώσσα που χρησιμοποιεί είναι από τις καλύτερες εκφράσεις της εβραϊκής. Με 66 κεφάλαια, το γραπτό του είναι το μεγαλύτερο σε μήκος προφητικό βιβλίο. Στα πρώτα 39 κεφάλαια επικεντρώνει στην κρίση του Θεού για τον Ιουδαϊκό λαό, όμως στα επόμενα 27 κεφάλαια αναφέρεται κυρίως σε μελλοντικά γεγονότα, με απώτερο στόχο την εποχή του Μεσσία και το έργο Του. Στα κεφάλαια 60-66 περιγράφει το νέο κόσμο του Θεού, όταν τούτος ο καταραμένος εξαιτίας της αμαρτίας κόσμος θα ξεπερνά σε ομορφιά την Εδέμ. Το βιβλίο περιέχει διάσπαρτες μεσσιανικές προφητείες, όπως στο 9/θ/6-7, στο κεφ. 11/ια και στο 7/ζ/14 που αναφέρεται στην παρθενική γέννηση του Χριστού, όπως είδαμε στο προηγούμενο τεύχος.

Μεγάλο μέρος του Ησαΐα αναφέρεται στον «Δούλο του Κυρίου». Οι μελετητές χαρακτηρίζουν τα κεφάλαια 42-61 ως «Ύμνο του Δούλου». Είναι γεγονός ότι υπάρχουν περικοπές που ο όρος αυτός μπορεί να αναφέρεται και στο λαό Ισραήλ ως σύνολο, γι' αυτό πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι ως ένα σημείο ο ραβίνος Σαμπετάι έχει κάποιο δίκιο στο σκεπτικό του. Άλλες όμως περικοπές, στις οποίες περιλαμβάνεται και το 53/νγ κεφ. (αρχίζοντας από το 53/νβ/13), αναφέρονται σε ένα πρόσωπο, που θα υποφέρει και θα πεθάνει για να λυτρώσει όχι μόνο τους πιστούς Ιουδαίους αλλά και όσους από τους εθνικούς Τον αποδεχτούν και πιστέψουν στο έργο Του, και πώς τελικά θα βασιλεύσει πάνω σε όλη την ανθρωπότητα ως ο χρισμένος από τον Θεό αιώνιος Βασιλιάς/Μεσσίας.

Κατά την εβραϊκή άποψη εδώ γίνεται αναφορά στις παραβάσεις που διαπράττονται από τα έθνη ενάντια στον «υπηρέτη του Θεού», δηλαδή το λαό Ισραήλ. Κατά τη χριστιανική αντίληψη η αναφορά γίνεται στις αμαρτίες των ανθρώπων ενάντια στον Θεό.

Ας προσέξουμε π.χ. τα λόγια που λένε: «Ιδού, ο δούλός μου θέλει ευοδωθή· θέλει υψωθή και δοξασθή και αναβή υψηλά σφόδρα. Καθώς πολλοί έμειναν εκστατικοί επί σε, τόσον ήτο το πρόσωπον αυτού άδοξον παρά παντός ανθρώπου και το είδος αυτού παρά των υιών των ανθρώπων. Ούτω θέλει ραντίσει πολλά έθνη· οι βασιλείς θέλουσι φράξει το στόμα αυτών επ' αυτόν· διότι θέλουσιν ιδεί εκείνο το οποίον δεν ελαλήθη προς αυτούς· και θέλουσι νοήσει εκείνο, το οποίον δεν ήκουσαν» (Ησ. 52/νβ/13-15).

Στο σημείο αυτό αξίζει να ασχοληθούμε ιδιαίτερα με τον όρο «δούλος» στις εβραϊκές Γραφές (Παλαιά Διαθήκη), τη σημασία και τη χρήση του. Η εβραϊκή λέξη είναι ΕΒΕΝΤ και τη συναντούμε σχεδόν 800 φορές. Προέρχεται από τη ρηματική ρίζα ΑΒΑΝΤ, που σχετίζεται με την ιδέα της εργασίας, από την οποία επίσης προέρχεται η λέξη ΑΒΟΝΤΑ, που σημαίνει εργάζομαι αλλά και λατρεύω.

Στην πραγματικότητα η εβραϊκή λέξη ΕΒΕΝΤ (δούλος) αφορά εξίσου τον δούλο όσο και τον υπηρέτη, και δεν έχει τη σημασία του σκλάβου, του ανδράποδου από αιχμαλωσία ή του αγορασμένου ως κτήμα, συχνά δε συνδέεται με το όνομα του Θεού. Βοηθητικό εδώ είναι να αντιληφθούμε ότι ως «δούλοι» (ΕΒΕΝΤ) ονομάζονταν ακόμη και ελεύθερα άτομα όπως αξιωματικοί ή στρατιώτες (Α~ Σαμ. 19/ιθ/1), αυλικοί ή αξιωματούχοι (Β~ Βασ. 22/κβ/12), απεσταλμένοι ή πρέσβεις (Αριθ. 22/κβ/18–εδώ οι Ο~ αποδίδουν «άρχοντες»), ακόμη και άλλοι βασιλείς που ήταν υποτελείς (Β~ Σαμ. 190/ι/19). Μάλιστα ο όρος χρησιμοποιήθηκε και ως ευγενική έκφραση (Γεν. 33/λγ/5) – όπως εμείς σήμερα απευθυνόμαστε σε κάποιον λέγοντάς τον «κύριο τάδε», ενώ στην πραγματικότητα όχι μόνο δεν είναι κύριός μας αλλά κοινωνικά ίσως θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ίσος ή και κατώτερος.

Απέναντι στον Θεό όλοι οι άνθρωποι είναι «δούλοι» Του, υπό την έννοια ότι αφενός είναι δικά Του πλάσματα και αφετέρου καλούνται να εκτελούν το θέλημά Του. Ακόμη και ένας ασεβής βασιλιάς όπως ο βασιλιάς της Βαβυλώνας μπορούσε να ονομαστεί «δούλος μου» από τον Θεό, καθώς σε συγκεκριμένη ιστορική στιγμή θα εκτελούσε την απόφαση της τιμωρίας άλλων λαών ως αποτέλεσμα κρίσης του Θεού (Ιερ. 25/κε/9).

Έτσι «Δούλος του Κυρίου» (ΕΒΕΝΤ ΑΝΤΟΝΑΪ) είναι καθένας επιφορτισμένος να εκτελεί το θέλημα του Θεού, όντας εντελώς υπάκουος στον θείο Κύριό του. Ως «δούλοι του Κυρίου» αναφέρονται οι Μωυσής (17 φορές), Ιησούς του Ναυή και Δαβίδ, όπως επίσης οι Αβραάμ, Ισαάκ και Ιακώβ.4 Είναι αξιοπρόσεκτό ότι μόνο στα κεφάλαια 40-53 του Ησαΐα, η λέξη παρουσιάζεται 31 φορές και κυρίως αναφέρεται στον Μεσσία (42/μβ/1,19, 43/μγ/10, 49/μθ/3,5-7, 52/μβ/13, 53/νγ/11).5,6,7

Αλλά γιατί οι Ιουδαίοι δεν μπορούν να δουν με ανοιχτά μάτια το κεφάλαιο 53/νγ του Ησαΐα; Αιτία είναι επειδή στη σκέψη τους δεν μπορούν να φανταστούν τον Μεσσία να πάσχει και να πεθαίνει. Στη συνείδησή τους έχουν φτιάξει την εικόνα ενός Μεσσία νικητή και θριαμβευτή. Πώς θα μπορούσαν να σκεφτούν ότι εκείνος που έμελλε να τους σώσει, έπρεπε πρώτα να πεθάνει μαρτυρικά; Αυτό με την ανθρώπινη λογική είναι δύσκολο να γίνει αποδεκτό.

Είναι ο ίδιος λόγος που ακόμη και αρκετοί Χριστιανοί θεολόγοι (μεταξύ τους και Ορθόδοξοι), επηρεασμένοι από φιλοσοφικές σκέψεις και ουμανιστικές θεωρίες, δεν μπορούν να καταλάβουν τη σημασία του αντίλυτρου που πλήρωσε ο Χριστός στο Γολγοθά, χύνοντας το αίμα Του και θυσιάζοντας τη ζωή Του ως «ο Αμνός του Θεού ο αίρων την αμαρτίαν του κόσμου» (Ιωάν. 1/α/29). Έτσι υποτιμούν και κενώνουν από κάθε ουσία το λυτρωτικό έργο του Σταυρού. Αυτό συμβαίνει κυρίως επειδή δεν έχουν κατανοήσει, ή δεν θέλησαν, τη σημασία της εξιλέωσης στο σύστημα θυσιών της λευιτικής ιεροσύνης.

Κάτι αντίστοιχο έλαβε χώρα και μεταξύ των Ιουδαίων, που επηρεασμένοι από διάφορες εθνικές φιλοσοφικές διδαχές, εγκατέλειψαν και έχασαν τη μεγάλη σημασία της εξιλέωσης. Αλλά γι' αυτό περισσότερα στο επόμενο άρθρο.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

1. Ηλία Σαμπετάι, ραβίνου, «Ιουδαϊσμός, Το πιστεύω-Οι πηγές», Λάρισα 2011, σελ. 200-201. Στο βιβλίο του ο συγγραφέας παραθέτει τις εβραϊκές φράσεις και με εβραϊκή γραφή, όμως για τεχνικούς λόγους αυτό δεν μπορεί να γίνει εδώ.

2. www.myjewishlearning.com, Suffering and Evil: Jewish Solutions.

3. www.jewfaq.org/readings.htm

4. Ο όρος «Δούλος του Κυρίου» (εβραϊκά ΕΒΕΝΤ ΑΝΤΟΝΑΪ) χρησιμοποιείται 17 φορές για τον Μωυσή, από 2 φορές για τον Ιησού του Ναυή και τον Δαβίδ. Επίσης ο όρος χρησιμοποιείται για τους Αβραάμ, Ισαάκ και Ιακώβ («ενθυμήθητι τον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ισραήλ, τους δούλούς σου»–Έξ. 32:13, «θέλω πληθύνει το σπέρμα σου, διά Αβραάμ τον δούλον μου»–Γέν. 26:24 κ.λπ.). Επίσης ως δούλοι του Θεού αναφέρονται οι προφήτες στο σύνολό τους («Και απέστειλε Κύριος προς εσάς πάντας τους δούλους αυτού τους προφήτας, εγειρόμενος πρωΐ και αποστέλλων· και δεν ηκούσατε ουδέ εκλίνατε το ωτίον σας διά να ακροασθήτε»–Ιερ. 25/κε/4, πρβλ. Αμώς 3/γ/7). Με ιδιαίτερη εικονική μορφή ο όρος «δούλος» χρησιμοποιείται αναφερόμενος στο λαό Ισραήλ όπως στο χωρίο «Τις τυφλός, παρά ο δούλός μου; ή κωφός, παρά ο μηνυτής μου, τον οποίον απέστειλα; τις τυφλός, παρά ο τέλειος; και τις τυφλός, παρά ο δούλος του Κυρίου;» (Ησ. 42/μβ/19).

5. W. Baker, E. Carpenter, «The Complete Word Study Dictionary-Old Testament».

6. F. Brown, S. Driver, C. Briggs, «The Brown-Driver-Briggs, Hebrew and English Lexicon».

7. I. Lowndes, «Λεξικόν Εβραϊκόν-Νεοεληνικόν της Παλαιάς Διαθήκης», Ανώγειο, Αθήνα 20